Betekenis en Geschiedenis van Fakir

Een fakir is van oorsprong een ascetische monnik uit de islamitische en hindoeïstische traditie, die door meditatie, zelfbeheersing en onthechting leert om pijn en ontbering te doorstaan. Het woord komt van het Arabische faqīr, dat “arm” of “behoeftig” betekent. Tegenwoordig kennen de meeste mensen de fakir vooral van de kunststukken die uit die traditie zijn voortgekomen: liggen op een spijkerbed, lopen over glas en het beheersen van vuur.

Wat betekent het woord fakir?

Het woord komt van het Arabische faqīr (فقير), dat “arm” of “behoeftig” betekent. In de soefitraditie van de islam is een fakir iemand die vrijwillig afstand doet van bezit om zich op het geestelijke te richten. Het Perzische woord darwish — in het Nederlands “derwisj” — betekent ongeveer hetzelfde. In India werd de term ook gebruikt voor rondtrekkende asceten uit de hindoeïstische traditie, waar het woord sadhoe gangbaarder is. Het Nederlands nam “fakir” in de negentiende eeuw over, vrijwel zeker via het Frans.

Fakir, derwisj, sadhoe en yogi: wat is het verschil?

De vier woorden worden door elkaar gebruikt, maar ze komen uit verschillende tradities.

In het dagelijks spraakgebruik is “fakir” de verzamelnaam geworden voor al deze figuren, en in Europa vooral voor de kunststukken die eraan worden toegeschreven.

Waar komt het beeld van het spijkerbed vandaan?

Het beeld dat de meeste mensen bij een fakir hebben — liggend op spijkers, lopend over glas, ongevoelig voor pijn — is grotendeels in het Westen ontstaan. In de negentiende eeuw brachten reisverslagen uit Brits-Indië verhalen mee over asceten die urenlang roerloos in één houding bleven of zichzelf extreme ontberingen oplegden. Die verhalen werden in Europa en Amerika opgepakt door varietétheaters en circussen, waar “de fakir” uitgroeide tot een vast nummer: een artiest in oosterse kledij met een spijkerbed en vuur.

De oorspronkelijke ascetische praktijk en het podiumnummer liepen daarmee uiteen. De eerste is religieus van aard en niet bedoeld om bekeken te worden; de tweede is theater en is het altijd geweest. Wie vandaag in Nederland of België een fakir ziet optreden, ziet die tweede traditie.

Waarom doet een spijkerbed geen pijn?

Hier zit geen mystiek achter maar natuurkunde. De spijkers van een spijkerbed staan dicht op elkaar, meestal enkele centimeters uit elkaar over het hele oppervlak. Daardoor rust het lichaamsgewicht niet op één punt maar op honderden punten tegelijk, en is de druk per spijker te laag om de huid te doorboren. Hetzelfde principe maakt het mogelijk dat er iemand op de fakir gaat staan: het extra gewicht wordt over dezelfde honderden punten verdeeld.

Dat betekent niet dat het niets voorstelt. Opstaan en gaan liggen zijn het gevaarlijkst, omdat het gewicht dan kórt op weinig spijkers rust. Dat vraagt techniek, beheersing en oefening — en dat is precies waar de ascetische traditie en het podiumnummer elkaar raken.

De fakirshow vandaag

Een moderne fakirshow is een opeenvolging van kunststukken die hun herkomst in die traditie hebben: het spijkerbed, lopen over glasscherven, werken met zwaarden en messen, en vuur. Het publiek doet mee, bijvoorbeeld door op de fakir te gaan staan terwijl hij op het spijkerbed ligt — altijd onder begeleiding en nooit zonder toestemming. De spanning komt niet uit het risico maar uit de vraag die bij iedereen opkomt: hoe kan dit?

Vuurspuwer Nuno brengt de fakirshow al zeventien jaar en is bekend van SBS6, RTL 4 en VTM. Wil je weten wat er precies gebeurt tijdens zo'n show, lees dan wat er precies gebeurt tijdens een fakirshow. Wil je de show boeken, kijk dan op fakirshow inhuren of bekijk de video's.

Is een fakir hetzelfde als een vuurspuwer?

Nee, al overlappen ze. Vuurspuwen is één onderdeel dat in veel fakirshows voorkomt, maar een vuurshow is een eigen discipline met jongleren, draaiend vuur en body fire, en zonder spijkerbed of glas. Omgekeerd kan een fakirshow volledig zonder vuur. De twee worden vaak samen geboekt omdat ze elkaar aanvullen: de fakirshow werkt binnen en van dichtbij, de vuurshow buiten en van een afstand.

Veelgebruikte termen

Meer woorden rond vuur en fakirisme staan in de begrippenlijst. Wat vuurspuwen is en waar het vandaan komt, staat bij wat is vuurspuwen en hoe werkt het.